Ségount soc ê ità deliberà d’aprèe la 482/99, la coumunità quë parlo fransê ê përzënto ën 19 Cumuna dë la Prouvincho dë Turin. Lou teritori unî la val Péli, la val Cluzoun e la val San Martin, ënsëmp a la Cumuno dë Seuizo. Lou fransê al ê îtà për dë siècle, fin aprèe dë l’Unità d’Italio, la lëngo dë culturo la pi counouisùo ën lâ Valadda Valdeza e, bèlle së pâ bén tant, ën l’aouto valaddo dë Seuizo. Lâ razoun nën soun numbrouza e coumplicâ, e laz ërgardën surtout l’ëstorio: l’aouto valaddo dë Seuizo e la val Cluzoun, quë la Franso à chedù ai Delfin ënt â 1349, laz an agù lou Fransê coum lëngo ufisialo e coum lëngo dë la culturo.

Lou fransê l’ê co îtà la lëngo pourtâ dai Valdê, e â vënìo pâ moc douvrà ën famillho ma surtout për soc ërgardavo l’ërlijoun. Lh’à agù un tëmp quë lî valdê dë la valadda Piëmounteza ërsëbìën da Ginevra lî libbre për eitudiâ, lî magistre për moutrâ ën laz eicola e lî m’nistre pér prêchâ e fâ eitudiâ la Bubbio. L’ê co për eiquén quë lou fransê ën quëtta valadda al à ërprëzëntà për dë siècle la léngo dë la culturo, parlà ënsëmp â patouà, qu’un po counsiderâ la lëngo dë la poupulasioun. Dëcò lî catoli douvravén lou fransê da quëtti caire. La prevousturo dë Oulx, lou lonc dâ XII siècle èro îtâ deitachà dâ vescovado dë Turin e, aprèe d’uno perioddo d’ëndëpëndënso, ajountiâ a la Diocesi d’Embrun. Lâ parouassa dë la val Cluzoun soun arëstâ sout ai vëscou d’Embrun fin â 1748, cant la gleizo dë Pineirôl ê dëvëngùo un vescovado.
Cant, ooub lou Trattato dë Utrecht dâ 1713, lâ valadda dâ Delfinato soun îtâ laisâ ai Savoia, rién à cambià për soc ërgardo la lëngo: l’èro toulerà, së pâ përmëtù, quë la gënt douvrése lou fransê. Ëntò se souvënî quë lou Trattato dë Utrecht al avìo un articcle quë dounavo ordre dë rëspëtâ lâ tradisioun loucala e lî dréit d’eizënsioun da lâ tâsa. Moc ooub lâ Royal Patentes dâ 1737 Charle Emanuél II al à counfermà soc èro countëmplà ën l’Ëstatut dâ Delfinato për soc ërgardavo lâ valadda “d’Oulx, Cezanne e Cluson”, lour fëzënt pagâ soc â dëvìën jo â Delfin.

Lou siècle “dei lumi” à pourtà lou fransê a èse douvrà da l’élite dë toutto Eouroppo, da lh’om e lâ donna dë culturo ma dëcò ënt la ré-unioun dë la nobleso. Ën lâ valadda piemountéza lou fransê l’èro uno lëngo prestijouzo, për la bourguezìo coum pér lî mountanhin. Ënt â 1840 dë nouvèlla dëspouzisioun voulgùa da Charlë Albér an ëncaminà la trasfourmasioun dë l’eicolo piemountézo, e l’italian ê dëvëngù oubligatori ën laz eicola latina superioura: l’italian coumënso a fâ councourënso â Fransê, e a së përparo a èse la lëngo dâ nouvèl Rénnhe. L’Ëstatut Albertino dâ 1848 eitablî quë l’italian sie la lëngo dâ Parlamënt, bèlle së l’èro ëncâ pousibble ëntërvënî én Fransê, s’un vënìo d’un paî dount la lou parlavo. Quëtto echesioun voulìo souanhâ lî parlamëntar dë la Savoio: cant quî teritori soun îtâ chëdù a la Franso, ënt â 1860, quëlli qué parlavën fransê àn bién diminuì. Bèlle aprèe co datto, ën laz eicola valdeza dâ Piemount lâ lesioun lâ së tënìën ën fransê; dëcò toutta lâ publicasioun, qu’â fousën ou pâ eicrîta da gënt dë culturo, èrën ën fransê.

Poc a la vê, l’italian ê intrà dëcò ën laz eicola valdéza, e ënt î primmi ann dâ ‘900, cant laz eicola soun pasâ a l’Ëstat, l’italian ê dëvëngù oubligatori. Lou dërìe crép al ê îtà dounà dâ fashizme, qu’à oublija a douvrâ l’italian dëcò ën lâ publicasioun e ënt î cùëlte e al à italianizà lî nom dî paì e dë la gënt.
 coumënsamënt dë lh’ann ’80 dâ XX siècle, mersì a la bouno voulountà dë magistre e magistra, ën laz eicola elementara dë lâ valadda valdeza la s’ê tournà a moutrâ lou fransê.

il francese nella comunità montana pineroleseLa s’ parlo lou fransê ën â teritori a la viroun dë Pinerôl për dë difrënta razoun poulitica, stouricca, ecounoumicca e rëlijouza. La pouzisioun geografico â counfin ooub la Franso e l’ëmpourtanso dî col coum coulegamënt ëntër lâ valadda an ajuà la difuzioun dâ fransê ën lâ valadda piemountéza, atravèrs lî coumèrsi, l’emigrasioun stajounâlo, lî mariagge, etc. L’aouto valaddo dâ Cluzoun ê îtâ drant dâ Delfinato e peui dë la Franso fin â 1713, ann dâ Trattato dë Utrecht. Quëtto rejoun â vîcù për quattre siècle un’ëspëriënso pouliticco aministrativo unicco: la Repubblicco dë lh’Ëscartoun.

La përzënso dë la relijoun valdezo ën notra valadda ê îtâ foundamëntâlo për la difuzioun dâ fransê: lou lonc dâ XVI siècle, oou l’adezioun a l‘Ërfoùërmo proutestanto atravèrs lî countat oou lh’ambiënt suisse e fransê, lî raport oou lh’aoutri proutestant dë lëngo fransezo së fan pi eitreit, e la Bubbio ê peui traduitto ën fransê. Aprèe la pèst dâ 1630, bién dé m’nistre quë parlavën fransê soun aribà ën la valadda valdeza da Ginevra: l’ê soc à ranfoursà l’ëmpourtanso dë la lëngo fransézo ëntër lî valdê, quë l’ann tëngùo coum lëngo ufisialo da la fin dâ 1600 a la fin dâ 1800.

Ën laz eicola valdeza lâ lësioun së fëzin ën frasê; lî journal e lî boulëtin dë la Souchëtà d’Eituddi Valdê erën ën fransê. Co la muzicco e lî chant tradisiounâl dë lâ valadda èrën ëmpourtant për la trasmisioun d’eiquëllo lëngo. L’ê dë chansoun quë soun aribâ fin a nouzaoutri atravèrs la memorio dî vélh, ma dëcò mersì ai “cahier des chansons”. Cazi toutta lâ chansoun dî siècle ëntër lou XVII e lou XIX lâ soun ën fransê: la vol dire quë lâ valadda valdeza fan partìo dë quëllo part dë l’Eouroppo qu’à agù për dë siècle lâ méma tradisioun e la mémo culturo, quë soun îtâ trasmëtùa dëcò òou lou chant.



Traduzione: Occitano Val Germanasca

← Touërno â prënsippi
“Progetto finanziato dalla Presidenza del Consiglio dei Ministri nell’ambito del programma degli interventi previsti dalla Legge 15 dicembre 1999 n.482 Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche e coordinato dall’Assessorato alla Cultura della Regione Piemonte Settore Promozione del patrimonio culturale e linguistico”